Twierdza w Kamieńcu Podolskim (ukr. Кам’янець-Подільська фортеця) – dawna polska twierdza w Kamieńcu Podolskim; obejmowała zamknięte w meandrze Smotrycza Stare Miasto, wzniesiony nad przesmykiem most Turecki, Stary Zamek i Nowy Zamek, które broniły dostępu do mostu, oraz szereg rzecznych budowli hydrotechnicznych[1].

Kamieniec Podolski przez blisko trzysta lat skutecznie osłaniał południowo-wschodnie rubieże Rzeczypospolitej, zyskując znany przydomek „miasta niezwyciężonego” czy też „przedmurza chrześcijaństwa”. W stemie jego obrony główne znaczenie miały budowle hydrotechniczne i to nie bierne fosy, które w tamtych latach były powszechnie stosowane, lecz aktywne budowle piętrzące przy bramach Lackiej i Ruskiej. Kamieniec Podolski położony jest na skalistej wyspie położonej w pętli, jaką tworzy rzeka Smotrycz[2]. Istniały trzy dojścia do miasta. Dwa z doliny rzeki Smotrycz: przez Bramę Lacką od północy oraz Bramę Ruską od południa. Trzecie wejście prowadziło przez zamek, a następnie przez czterdziestometrowy most Turecki.

Dawniej twierdza w Kamieńcu Podolskim była nazywana „przedmurzem chrześcijaństwa” i „bramą do Polski

Stary Zamek

Pierwotnie umocnienia istniały w czasach przedhistorycznych. Zamek murowany został zbudowany w drugiej połowie XIV wieku z inicjatywy książąt Jerzego i Aleksandra Koriatowiczów[3] i Spytka II z Melsztyna. Ostatecznie na stałe w Królestwie Polskim znajdował się od 1432 roku[3]. Umocniony po klęsce warneńskiej przez wysłanych przez Kazimierza Jagiellończyka Jana z Tęczyna, Dzierżysława z Rytwian i Jana Ostroroga. W dużej części do umocnienia zamku przyczyniły się fundacje papieży takich jak Mikołaj V, Juliusz II, Leon X. W 1494 roku zamek posiadał dwie bramy: Miejską od zachodu i Polną od wschodu. W 1542 roku powstała basteja w południowo-wschodnim narożniku. Rozpoczęto też budowę nowej Bramy Polnej. Kolejną przebudowę z rozkazu Zygmunta Starego prowadził architekt królewski Hiob Bretfus (Pretfus)[3], który w 1544 sporządził także dokładny opis zamku. Bretfus poszerzył zamek w kierunku wschodnim budując w 1544 Basztę Nową Wschodnią w formie pięcioboku, która broniła dostępu do bramy zamkowej i kryła w swoim wnętrzu studnię. Od zachodu zbudowano Małą zachodnią basztę i za nią potężną Basztę Nową Zachodnią także pięciokątną (przebudowana przez Turków po zniszczeniach z 1672). Pretfus wzniósł też Bramę Polną. W 1585 król Stefan Batory nakazał modernizację starej baszty przystosowując ją do broni palnej. Dawniej na dziedzińcu zamku stał niewielki kościółek św. Stanisława, zamieniony po 1672 przez Turków na meczet i później rozebrany[3]. Zamek został odzyskany przez Polskę po pokoju w Karłowicach (1699)[3][5] W XVIII wieku przeprowadzono kolejne modernizacje pod kierunkiem Andrzeja Glovera. W 1762 Christian Dahlke zaprojektował dziedziniec południowy. W 1783 odbudowano Bramę Polną według projektu Jana de Witte. W 1790 zbudowano zamkowe kazamaty i północy dziedziniec zamku według projektu Stanisława Zawadzkiego.

W 2000 most Turecki został wpisany na listę World Monuments Watch jako jeden ze stu cennych zbytków świata, którym zagraża zniszczenie[6].

Ważniejsze części zamku:

  • Baszta Różanka (rogowa), z inskrypcją „Wieża Krzesława, biskupa włocławskiego, którego własnym kosztem budowa zamku zakończona 1505″
  • Baszta Papieska albo Juliańska, zbudowana w latach 1503-1513 na koszt Juliusza II, ozdobiona jego rodzinnym herbem Della Rovere.
  • Baszta Kołpak z około 1502-1517 roku, ufundowana przez biskupa kamienieckiego Jakuba Buczackiego. Na południowej fasadzie wmurowano herb Buczackich Abdank. Zwana też Burgrabska.
  • Baszta Łaskiego (Lacka, Biała), z fundacji prymasa Jana Łaskiego, ozdobiona herbem Korab
  • Baszta Lanckorońska z takim samym herbem. Wysoki stożkowy dach zbudowali Turcy po 1672 roku.
  • Baszta Tęczyńska z XV wieku, z herbem Topór
  • Brama Polska (Polna) z 1544, odbudowana przez Jana de Witte w 1783.
  • Baszta Dzienna – w niej od 1575 roku mieściła się kaplica zamkowa św. Michała Archanioła, którą kazał tam urządzić starosta kamieniecki Mikołaj Brzeski.
  • Baszta Batorego (zwana też Basztą Rogatą od kształtu dachu)
  • Nowa Zachodnia Baszta z 1544 roku
  • Nowa Wschodnia Baszta z 1544 roku – postawiona w miejscu Wieży Czarnej.
  • Baszta Wodna z XV-XVIII wieku

źródło opisu wikipedia